روایت مواجهه مسئولانه، الگویی برای آینده برنامه‌ریزی شهری مطالعه موردی: مصوبات کمیسیون ماده 5 تهران

نوع مقاله : علمی - پژوهشی مستقل

نویسندگان

1 گروه شهرسازی، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه علم و صنعت ایران، تهران، ایران

2 گروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه علم و صنعت ایران، تهران، ایران

10.22034/future.2026.23462.1021

چکیده

برنامه‌ریزی شهری، سیری را از یک حوزه تخصصی و فن‌سالارانه به سمت یک موضوع بین‌رشته‌ای با ماهیت سیاسی و اجتماعی طی کرده است. حرفه‌مندان شهرسازی، معمولاً برای یک کارفرمای دولتی یا عمومی کار می‌کنند و ازاین‌جهت ممکن است تصور شود که ناگزیر از انجام خواسته‌های کارفرما هستند. بااین‌حال، برنامه‌ریزان وکیل مردم و حتی وکیل نسل‌های آینده که هنوز به دنیا نیامده‌اند هستند. به همین جهت، برنامه‌ریزان شهری نیاز به ابزارهایی دارند که بتوانند مسئولیت اجتماعی خود را انجام دهند (این در شرایطی است که ابزار اصلی برنامه‌ریزان، یعنی برنامه‌های توسعه شهری کارایی خود را از دست می‌دهد). روش تحقیق در این مطالعه، روش روایتی است. پژوهش حاضر با استناد به یک مطالعه موردی (تجربه مواجهه شهرسازان با مصوبات کمیسیون ماده پنج شهر تهران در دوره ششم مدیریت شهری) نشان داده است که چگونه ابزارهایی مثل برگزاری نشست‌های تخصصی در نهادهای نظارت اجتماعی یا در دانشگاه‌ها، نگارش پیش‌نویس طرح‌های جدید برای حفظ منفعت عامه، انتشار بیانیه، رجوع به مراجع قضایی، برگزاری کنفرانس مطبوعاتی، لابی، انتشار مقاله و نامه به مراجع بالادست به کمک برنامه‌ریزان می‌آیند تا بتوانند در جهت انجام مسئولیت اجتماعی خود تلاش کنند و شبکه‌ای برای پیگیری حقوق عامه ایجاد کنند. در نهایت اینکه گرچه ممکن است این تلاش‌ها هم به نتیجه دلخواه برنامه‌ریزان شهری منتهی نشود، بااین‌حال گام‌های مستمر در مسیری تدریجی در جهت اصلاح رویه‌ها، هزینه اقدامات غیرعلمی و تضییع حقوق عامه را بالاتر خواهد برد و احتمال تکرار اشتباهات مشابه در آینده را کم می‌کند.

کلیدواژه‌ها

مراجع

  1. اجلالی، پرویز. (1389). نظریة برنامه‌ریزی وکالتی: معرفی و نقد. فصلنامه برنامه‌ریزی رفاه و توسعه اجتماعی، 1 (5)،14-1.
  2. اسکندری، محمدحسین. (1381). کالبدشناسی مفهوم قدرت. حوزه و دانشگاه، 30، 35-27.
  3. امیری، منوچهر. (1398). مهم‌ترین علل تخریب خاک‌های کشاورزی پیرامون شهر همدان. دو فصلنامه مدیریت اراضی،  7 (1)، 13-1. https://doi.org/10.22092/lmj.2019.119498
  4. ایمانی شاملو، جواد و رفیعیان، مجتبی. (1395). قدرت و بازتعریف نظریه برنامه‌ریزی شهری (با تأکید بر دیدگاه اقتصاد سیاسی فضا). نشریه راهبرد، 25(80)، 287-319.
  5. جلیلی، سید مصطفی و کاظمیان، غلامرضا. (1403). شبکه در برابر شبکه؛ طراحی شبکه خط‌مشی مقابله با فساد شبکه‌ای در مدیریت کلان‌شهری. چشم‌انداز مدیریت دولتی، 15 (2)، 15- 37. https://doi.org/10.48308/jpap.2024.234740.1376
  6. خوبیاری، حامد و کشاورزی، شیما. (1400). مسئولیت مدنی کمسیون طرح تفصیلی در برابر خسارات ناشی از اجرای مصوبات آن نهاد. فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی 12(4)، 52-42.
  7. سامانه شفافیت شهرداری تهران. https://shafaf.tehran.ir
  8. شکوهی بیدهندی، محمد صالح و عزیزی همدانی، مهدی. (1403). برنامه‌ریزی شهری همه‌شمول: پیشنهاد راهکارهایی برای ارتقاء همه‌شمولی و حفظ منفعت عمومی در تصمیمات کمیسیون ماده پنج شهر تهران. نشریه آبادی، 29(92)، 55-37.
  9. صرافی، مظفر؛ توکلی‌نیا، جمیله و چمنی‌مقدم، مهدی. (1394). جایگاه برنامه‌ریز در فرآیند برنامه‌ریزی شهری ایران. فصلنامه مطالعات شهری، 12 (3)، 32-19.
  10. عباسی، مهدی؛ عزیزی همدانی، مهدی؛ خرمشاد، مجید و شکوهی بیدهندی، محمد صالح. (1405). جایگزین‌شدن برنامه‌ریزی با توافق: تحلیل پیامدهای فضایی مصوبات موردی کمیسیون ماده پنج شهر تهران در دوره ششم مدیریت شهری. اقتصاد و مدیریت شهری، در دست انتشار.
  11. عبده کلاه چی، محسن. (1404). تحلیل قدرت و منفعت ذی‌نفعان تغییر کاربری زمین‌شهری. همایش ملی شهر آینده، حکمرانی یکپارچه شهری.
  12. علی‌الحسابی، مهران و یوسف‌زمانی، مهرداد. (1389). فرآیند طراحی معماری، تعامل میان طراح و بهره‌بردار (مدل‌یابی مشارکت در طراحی مسکن‌های شخصی‌ساز). نشریه هنرهای زیبا، معماری و شهرسازی، (2) 43، 42- 31.
  13. فروهر، امیر و خیرالدین، رضا. (1395). تجاری شدن جداره‌های شهری و تأثیر آن بر کیفیت فضایی محلات مسکونی. نمونه موردی: کوی نصر تهران. مجله آمایش جغرافیایی فضا، 6(20)، 84- 63.
  14. فریدمن، جان. (1394). شورشی‌ها: مقالاتی در باب نظریه برنامه‌ریزی. ترجمه مجتبی رفیعیان و مونس نظری. انتشارات آرمانشهر.
  15. فلوبیر، بنت. (1398). برنامه‌ریزی فرونسیس قدرت. ترجمه نریمان جهانزاد. انتشارات کتابکده کسری.
  16. کاوسی رکعت، رؤیا و حسینی، مستانه. (1396). نقش نهادهای مدیریت شهری در توسعه پایدار شهری با تأکید بر کمیسیون ماده 5 شهرداری اهواز. پنجمین کنگره بین‌المللی عمران، معماری و توسعه شهری.
  17. کبیری، مهرداد؛ جودکی، حمیدرضا و استعلاجی، علیرضا. (1402). راهبردهای کارآمدی و اثربخشی کمیسیون‌های شهرسازی در فرایند ساخت‌وساز شهری در منطقه یک تهران. مجله پژوهش و برنامه‌ریزی شهری، 14(55)، 60-47.
  18. مارکوزه، پیتر. (1400). سه جریان تاریخی برنامه‌ریزی شهری. ترجمه نریمان جهانزاد. پایگاه اینترنتی فضا و دیالکتیک.
  19. محمدی، امید و رضائی، فاطمه. (1399). تملک رایگان با مصوبات کمیسیون‌های ماده 5 قانون تأسیس شورای‌عالی شهرسازی و معماری توسط شهرداری‌ها. هفتمین کنفرانس ملی فناوری‌های نوین در مهندسی عمران، معماری و شهرسازی.
  20. محمدی، جواد. (1401). دلیل تغییر کاربری‌های طرح تفصیلی شهری و تبعات آن در کاربری‌های عمومی؛ بررسی موردی: شهرداری دامغان. ششمین همایش بین‌المللی ایده‌های نوین در معماری، شهرسازی، جغرافیا و محیط‌زیست پایدار.
  21. مرادی، میثم. (1402). فروش تراکمات و تبیین کمیسیون ماده ۵. هفتمین کنفرانس ملی افق‌های نوین در علوم انسانی، اقتصاد، کارآفرینی.
  22. میرآفتاب، فرانک. (1400). برنامه‌ریزی شورشی: قرار دادن برنامه‌ریزی رادیکال در جنوب جهانی. ترجمه سمیه زندیه. پایگاه اینترنتی فضا و دیالکتیک.
  23. نجاتی، ناصر؛ صرافی، مظفر و نجف‌زاده، رضا. (1400). برنامه‌ریزی شورشی در فضاهای خاکستری؛ موردپژوهشی محله آبکوه مشهد. نشریه هنرهای زیبا- معماری و شهرسازی، 26(2)، 65- 79. https://doi.org/10.22059/jfaup.2022.332766.672708.
  24. نژادبهرام، زهرا و جلیلی، سید مصطفی. (1399). تبیین مفهوم «قدرت شهر» و اثرات آن در فرآیند توسعه شهر تهران. آرمانشهر،  13(33)، 269-280. https://doi.org/10.22034/aaud.2020.208096.2037
  25. نصر اصفهانی، ایمان؛ خلیلی، مرتضی و محمدی، آیدین. (1392). نقش مدیریت شهری در تغییر کاربری‌ها و اثرات آن بر روند رشد ترافیک شهرها (نمونه موردی محله مرداویج اصفهان). سیزدهمین کنفرانس بین‌المللی مهندسی حمل‌ونقل و ترافیک.
  26. هاول، واتسلاف. (1397). قدرت بی‌قدرتان. ترجمه احسان کیانی‌خواه. نشر نو.
  27. Abbasi, M., Azizi Hamedani, M., Khorramshad, M., & Shokouhi Bidhendi, M. S. (2026). Replacing Planning with Agreement: Analysis of Spatial Consequences of Case Approvals of Tehran's Article 5 Commission during the Sixth Period of Urban Management. Urban Economics and Management, in press. [in persian].
  28. Abdeh Kolahchi, M. (2025). Analysis of Power and Interests of Stakeholders in Urban Land Use Change. National Conference on the Future City, Integrated Urban Governance. [in persian].
  29. Ali-Al-Hesabi, M., & Yousefzamani, M. (2010). Architectural Design Process, Interaction Between Designer and User (Modeling Participation in Customizable Housing Design). *Honar-Ha-Ye-Ziba: Architecture and Urbanism, 43(2), 31-42. [in persian].
  30. Amiri, M. (2019). The Most Important Causes of Agricultural Land Degradation Around Hamedan City. Land Management Journal, 7(1), 1-13. https://doi.org/10.22092/lmj.2019.119498[in persian].
  31. Ejalali, P. (2010). Advocacy Planning Theory: Introduction and Critique. Refah and Social Development Planning Quarterly, 1(5), 1-14. [in persian].
  32. Eskandari, M. H. (2002). Anatomy of the Concept of Power. Hawzah va Daneshgah (Seminary and University), 30, 27-35. [in persian].
  33. Flyvbjerg, B. (2002). Bringing power to planning research: One researcher's praxis story. Journal of Planning Education and Research, 21(4), 353–366. https://doi.org/10.1177/0739456X0202100401
  34. Flyvbjerg, B. (2019). Making Social Science Matter: Why Social Inquiry Fails and How It Can Succeed Again (N. Jahanzad, Trans.). Ketabkade Kasra Publications. (Original work published 2001) [Note: The Persian title translates to "Phronetic Planning Power" but refers to Flyvbjerg's known work] [in persian].
  35. Forouhar, A., & Kheyruddin, R. (2016). Commercialization of Urban Facades and Its Impact on Spatial Quality of Residential Neighborhoods: Case Study: Nasr Neighborhood, Tehran. Geographical Spatial Planning Journal, 6(20), 63-84. [in persian].
  36. Friedmann, J. (2015). Insurgencies: Essays in Planning Theory (M. Rafieian & M. Nazari, Trans.). Armanshahr Publications. (Original work published 2011) [in persian].
  37. Havel, V. (2018). The Power of the Powerless (E. Kiani Khah, Trans.). No Publishing. (Original work published 1978) [in persian].
  38. Imani Shamloo, J., & Rafieian, M. (2016). Power and Redefinition of Urban Planning Theory (With Emphasis on the Political Economy of Space Perspective). Rahbord (Strategy) Journal, 25(80), 287-319. [in persian].
  39. Jalili, S. M., & Kazemian, G. (2024). Network Against Network; Designing a Policy Network to Combat Network Corruption in Metropolitan Management. Journal of Public Administration Perspective, 15(2), 15-37. https://doi.org/10.48308/jpap.2024.234740.1376[in persian].
  40. Kabiri, M., Joudaki, H. R., & Estelaji, A. R. (2023). Efficiency and Effectiveness Strategies of Urban Planning Commissions in the Urban Construction Process in District One of Tehran. Journal of Urban Research and Planning, 14(55), 47-60. [in persian].
  41. Kavousi Rok'at, R., & Hosseini, M. (2017). The Role of Urban Management Institutions in Sustainable Urban Development with Emphasis on the Article 5 Commission of Ahvaz Municipality. The 5th International Congress of Civil Engineering, Architecture and Urban Development. [in persian].
  42. Khoobiyari, H., & Keshavarzi, S. (2021). Civil Liability of the Detailed Plan Commission for Damages Caused by the Implementation of Its Approvals. Journal of Research and Development in Comparative Law, 12(4), 42-52. [in persian].
  43. Marcuse, P. (2021). Three Historical Currents of Urban Planning (N. Jahanzad, Trans.). Faza va Dialectic (Space and Dialectic) Website. [in persian].
  44. Miraftab, F. (2021). Insurgent Planning: Placing Radical Planning in the Global South (S. Zandieh, Trans.). Faza va Dialectic (Space and Dialectic) Website. [in persian].
  45. Mohammadi, J. (2022). The Reason for Changes in Urban Detailed Plan Land Uses and Its Consequences on Public Land Uses: A Case Study of Damghan Municipality. The 6th International Conference on New Ideas in Architecture, Urban Planning, Geography and Sustainable Environment. [in persian].
  46. Mohammadi, O., & Rezaei, F. (2020). Free Acquisition with Approvals of Article 5 Commissions of the Law Establishing the Supreme Council of Urban Planning and Architecture by Municipalities. The 7th National Conference on New Technologies in Civil Engineering, Architecture and Urban Planning. [in persian].
  47. Moradi, M. (2023). Density Sales and Explanation of the Article 5 Commission. The 7th National Conference on New Horizons in Humanities, Economics, Entrepreneurship. [in persian].
  48. Nasr Esfahani, I., Khalili, M., & Mohammadi, A. (2013). The Role of Urban Management in Land Use Changes and Its Effects on the Traffic Growth Trend of Cities (Case Study: Mardavij Neighborhood, Isfahan). The 13th International Conference on Transportation and Traffic Engineering. [in persian].
  49. Nejaddahram, Z., & Jalili, S. M. (2022). Explaining the Concept of "City Power" and Its Effects on the Development Process of Tehran. Armanshahr Journal, 13(33), 269-280. https://doi.org/10.22034/aaud.2020.208096.2037[in persian].
  50. Nejati, N., Sarafi, M., & Najafzadeh, R. (2021). Insurgent Planning in Grey Spaces; A Case Study of Abkooh Neighborhood, Mashhad.  Honar-Ha-Ye-Ziba: Architecture and Urbanism, 26 (2), 65-79. https://doi.org/10.22059/jfaup.2022.332766.672708[in persian].
  51. Sarafi, M., Tavakolinia, J., & Chamani Moghaddam, M. (2015). The Position of the Planner in the Urban Planning Process of Iran. Urban Studies Quarterly, 12(3), 19-32. [in persian].
  52. Shokouhi Bidhendi, M. S., & Azizi Hamedani, M. (2024). Inclusive Urban Planning: Proposing Solutions for Enhancing Inclusivity and Protecting Public Interest in Decisions of the Article 5 Commission of Tehran. Abadi Journal, 29(92), 37-55. [in persian].
  53. Tehran Municipality Transparency System. https://shafaf.tehran.ir[in persian].
  54. Westin, M. (2021). The framing of power in communicative planning theory: Analysing the work of John Forester, Patsy Healey and Judith Innes. Planning Theory, 21(3). https://doi.org/10.1177/14730952211043219
شهر آینده، اندیشه بومی
دوره 1، شماره 2
آبان 1404
صفحه 43-60

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار