چارچوب برنامه‌ریزی تاب‌آور شهری در مواجهه با کم‌آبی با تلفیق هوش تصمیم‌گیری، حکمروایی مشارکتی و دانش بومی، مطالعه موردی: شهر یزد

نوع مقاله : علمی - پژوهشی مستقل

نویسندگان

گروه جغرافیا، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه میبد، میبد، ایران

چکیده

مدیریت ریسک کم‌آبی در فلات مرکزی ایران، به‌ویژه در شهر یزد، از یک چالش صرفاً هیدرولوژیک به مسئله‌ای سیستمی با ابعاد عمیق اجتماعی-اکولوژیک، نهادی و تاریخی تبدیل‌شده است. رویکردهای سنتی و خطی برنامه‌ریزی شهری به دلیل ناتوانی در ادغام عدم قطعیت‌های ذاتی و دانش بومی در فرایندهای تصمیم‌گیری، تاب‌آوری آبی را تضعیف کرده‌اند. این پژوهش با هدف تدوین چارچوب برنامه‌ریزی تاب‌آور شهری، به تلفیق سه مؤلفه «هوش تصمیم‌گیری»، «حکمروایی مشارکتی آب» و «دانش بومی» می‌پردازد. روش‌شناسی پژوهش متکی بر یک الگوریتم چهار فازی است؛ ابتدا پس از مرور نظام‌مند ادبیات مبتنی بر استاندارد PRISMA  (شامل ۴۷ مقاله) و جلسات ساختاریافته گروه اسمی (NGT)  با ۱۴ خبره، ۱۳ معیار اولیه شناسایی شد. سپس غربالگری معیارها با دلفی فازی انجام و مدل‌سازی گروهی با تلفیق روش‌های G-AHP (برای وزن دهی) وG-TOPSIS  (برای رتبه‌بندی ۴ استراتژی) در محیط خاکستری پیاده‌سازی گردید. معیارهای کیفی نظیر «پذیرش اجتماعی تغییر»، «قابلیت نگهداری قنات‌ها» و «شفافیت نهادی» ارکان کلیدی مدل را تشکیل دادند. نتایج نشان داد معیار کسری تراز سالانه آب زیرزمینی با وزن 0.217 بیشترین اهمیت را دارد. همچنین، استراتژی «آموزش و مشارکت جوامع محلی» با ضریب نزدیکی 0.791 به‌عنوان بهینه‌ترین گزینه شناسایی شد، درحالی‌که استراتژی احیای قنات‌ها، به دلیل چالش‌های عملیاتی و هیدرولوژیکی در رتبه سوم قرار گرفت. تحلیل حساسیت چندمتغیره (مونت‌کارلو) حاکی از شکنندگی رتبه‌بندی نسبت به معیارهای اجتماعی و نهادی است که تأکیدی مضاعف بر ضرورت نهادینه‌سازی مشارکت ذی‌نفعان دارد. چارچوب عملیاتی این پژوهش، الگویی کاربردی برای برنامه‌ریزی تاب‌آور در سایر شهرهای مناطق خشک با پیشینه دانش بومی فراهم می‌سازد.

کلیدواژه‌ها

مراجع

  1. خانی، مهدی؛ هویدی، حسن؛ یاوری، احمدرضا و خانی، محمدرضا. (1402). مدل‌سازی برای وزن دهی مؤثرترین معیارهای ارزیابی‌شده دانش بومی با استفاده از روش BWM در مدیریت و برنامه‌ریزی منابع آب استان یزد. فصلنامه آب و توسعه پایدار، 10 (3)، 74-61. doi: 10.22067/jwsd.v10i3.2303-1227
  2. دبیری، روح‌الله؛ عبقری، هیراد و قربانی، اردوان. (1402)، مکان‌یابی عملیات مکانیکی آبخیزداری با رویکرد MCDM و روش AHP و ANP (مطالعه موردی: حوزه آبخیز سقزچی‌چای استان اردبیل). علوم آب‌وخاک، 27 (4)، 324-299.
  3. زاهدی، محمدجواد. (1386). نگاهی به بنیان‌های جامعه‌شناختی نظام‌های آبیاری سنتی در ایران. پیک نور (علوم انسانی)، 1.
  4. ژیان، تهمینه؛ هاشمی منفرد، سید آرمان؛ راشکی، محسن و عزیزیان، غلامرضا. (1402). انتخاب سیستم تصفیه فاضلاب مناسب با استفاده از G-EDAS و G-COPRAS و ادغام با روش G-AHP . محیط‌شناسی، 49 (3)، 372-353. doi: 10.22059/jes.2023.360163.1008418
  5. سمساریزدی، علی اصغر و لباف خانیکی، مجید. (1390). درس‌هایی از دانش بومی در مدیریت قنات. همایش بین‌المللی دانش سنتی مدیریت منابع آب، یزد.
  6. شرکت سهامی آب منطقه‌ای یزد (۱۴۰3). گفتگو با مدیرعامل شرکت سهامی آب منطقه‌ای یزد، خبربان. https://42121979.khabarban.com/
  7. مرکز توسعه فناوری آب (1405). http://wtc.ystp.ac.ir/-
  8. مسعودی، مسعود؛ برزگر، سعیده. (1394).   ارزیابی و پهنه‌بندی شدت تخریب کمی وکیفی منابع آب زیرزمینی با استفاده از مدل اصلاحی بیابان‌زایی IMDPA و GIS مطالعه موردی دشت فیروزآباد استان فارس. نشریه علمی پژوهشی مهندسی آبیاری و آب ایران، 5 (4)، 95-86.
  9. معرب، یاسر؛ صالحی، اسماعیل؛ امیری، محمدجواد و بالیست، جهانبخش. (۱۳۹۸). ساخت مدل مفهومی تاب‌آوری کاربری اراضی شهری در برابر بلایا با رویکرد توسعه پایدار. فصلنامه علوم و تکنولوژی محیط‌زیست، ۲۱ (۳)، 141-156.
  10. نفرزادگان، علی؛ محمدی فر، علی‌اکبر؛ وقارفرد، حسن و فروزان فرد، معصومه. (1398). ادغام مدل‌های تصمیم‌گیری چندمعیاره و تکنیک تجزیه‌وتحلیل منطقه‌ای سیلاب جهت اولویت‌بندی زیر حوزه‌ها برای کنترل سیل (مطالعه موردی: حوزه آبخیز دهبار خراسان). جغرافیا و مخاطرات محیطی، 8 (2)، 45-27. doi: 10.22067/geo.v0i0.76607
  11. Al-Shabeeb, A. R., Hamdan, I., Al Amoush, H., Al-Adamat, R., & Al-Fugara, A. K. (2022). Integrating indigenous knowledge with MCDA in the GIS environment to determine site potential for water harvesting in Wadi Hammad Basin in Jordan. Sustainability, 14(21), 14033. https://doi.org/10.3390/su142114033
  12. Armas Vargas, F., Nava, L. F., Gómez Reyes, E., Olea-Olea, S., Rojas Serna, C., Sandoval Solís, S., & Meza-Rodríguez, D. (2023). Water and environmental resources: A multi-criteria assessment of management approaches. Water, 15(16), 2991.
  13. Aslan, V., & Sepetçioğlu, M. Y. (2022). Modeling of groundwater potential and quality of Harran Plain by GIS supported AHP and TOPSIS methods. Türk Hidrolik Dergisi, 6(1), 31-41.
  14. Banihabib, M. E., Hashemi, F., & Shabestari, M. H. (2017). A framework for sustainable strategic planning of water demand and supply in arid regions. Sustainable Development, 25(3), 254-266. https://doi.org/10.1002/sd.1650
  15. Barzegar, M., Ghorbani, M., Moghaddamnia, A., & Rahimi, M. (2025). The analysis of indigenous ecological knowledge and adaptive local initiatives in water resources management in southern Iran. Environmental Science & Policy, 173, 104248. https://doi.org/10.1016/j.envsci.2025.104248
  16. Berkes, F., Tsai, H. M., Bayrak, M. M., & Lin, Y. R. (2021). Indigenous resilience to disasters in Taiwan and beyond. Sustainability, 13(5), 2435. https://doi.org/10.3390/books978-3-0365-2633-1
  17. Chang, L. C., Yang, M. T., Liou, J. Y., Kow, P. Y., & Chang, F. J. (2025). Intelligent urban flood management using real-time forecasting, multi-objective optimization, and adaptive pump operation. Smart Cities, 8(3), 91. https://doi.org/10.3390/smartcities8030091
  18. Dabiri, R., Abghari, H., & Ghorbani, A. (2023). Locating of watershed management operations with MCDM approach and AHP and ANP methods (Case study: Saqezchi-Chay Watershed in Ardabil Province). Journal of Water and Soil Science, 27(4), 299-324. [in Persian]
  19. Dehghan Dehnavi, E., Kheyroddin, R., & Kalhor, M. (2025). Assessing water resources resilience through underground water and surface-water and urban function analysis in Yazd-Ardakan Plain, Iran. International Journal of Environmental Science and Technology, 22(11), 10365-10382. https://doi.org/10.1007/s13762-025-06539-6
  20. Ekman, U. (2023). Peripheral: Resilient hydrological infrastructures. Infrastructures, 8(7), 111. https://doi.org/10.3390/infrastructures8070111
  21. Ghorbani, M., Eskandari-Damaneh, H., Cotton, M., Ghoochani, O. M., & Borji, M. (2021). Harnessing indigenous knowledge for climate change-resilient water management: Lessons from an ethnographic case study in Iran. Climate and Development, 13(9), 766-779. https://doi.org/10.1080/17565529.2020.1841601
  22. Hwang, C. L., & Yoon, K. (1981). Methods for multiple attribute decision making. In Multiple attribute decision making: Methods and applications a state-of-the-art survey (pp. 58-191). Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-642-48318-9_3
  23. Julong, D. (1989). Introduction to grey system theory. The Journal of Grey System, 1(1), 1-24.
  24. Khani, M., Hoveidi, H., Yavari, A., & Khani, M. R. (2023). Modeling for weighting the most effective evaluated criteria of indigenous knowledge using the BWM method in the management and planning of water resources in Yazd Province. Journal of Water and Sustainable Development, 10(3), 61-74. https://doi.org/10.22067/jwsd.v10i3.2303-1227 [in Persian]
  25. Khani, M., Yavari, A. R., Dehghani-Sanij, A. R., Khani, M. R., & Hoveidi, H. (2023). Assessing and weighting the most effective criteria of indigenous knowledge for use in water resources planning and management of arid and semi-arid areas of Iran: A case study of Yazd Province. International Journal of Environmental Science and Technology, 20(11), 11973-11996. https://doi.org/10.22067/jwsd.v10i3.2303-1227
  26. Kharmylliem, B. (2025). Securing Shillong's water future: The role of indigenous institutions. Journal of Environmental Studies and Sciences, 1-14. https://doi.org/10.1007/s13412-025-01056-x
  27. Liu, S., Forrest, J., & Yang, Y. (2011). A brief introduction to grey systems theory. In Proceedings of 2011 IEEE International Conference on Grey Systems and Intelligent Services (pp. 1-9). IEEE. https://doi.org/10.1108/20439371211260081
  28. Loucks, D. P. (2000). Sustainable water resources management. Water International, 25(1), 3-10.
  29. Masoudi, M., & Barzegar, S. (2015). Assessment and mapping of qualitative and quantitative severity degradation of groundwater resources using the modified IMDPA desertification model and GIS: A case study: Firuz-abad Plain of Fars Province. Irrigation and Water Engineering, 5(4), 86-95. [in Persian]
  30. Mbilinyi, B. P., Tumbo, S. D., Mahoo, H. F., Senkondo, E. M., & Hatibu, N. (2005). Indigenous knowledge as decision support tool in rainwater harvesting. Physics and Chemistry of the Earth, Parts A/B/C, 30(11-16), 792-798. https://doi.org/10.1016/j.pce.2005.08.022
  31. Moarab, Y., Salehi, E., & Balist, J. (2019). Construction of a conceptual model for against disasters using a sustainable development approach. Journal of Environmental Sciences and Technology, 21(3), 141-156. [in Persian]
  32. Naah, B., Kanlisi, S. K., Pervarah, M., & Derbile, E. K. (2025). Perennial flooding and indigenous adaptation strategies in Wa Metropolitan Area, Ghana. Discover Sustainability. https://doi.org/10.1007/s43621-025-02399-9
  33. Nafarzadegan, A. R., Mohammadifar, A. A., Vagharfard, H., & Foruzanfard, M. (2019). Combination of multi-criteria decision-making models and regional flood analysis technique to prioritize sub-watersheds for flood control (Case study: Dehbar Watershed of Khorasan). Journal of Geography and Environmental Hazards, 8(2), 27-45. https://doi.org/10.22067/geo.v0i0.76607 [in Persian]
  34. Okpa, K., Farahmandfar, Z., & Negahban-Azar, M. (2024). Developing a drought resilience matrix to evaluate water supply alternatives. Climate, 12(5), 66.
  35. Opricovic, S., & Tzeng, G. H. (2004). Compromise solution by MCDM methods: A comparative analysis of VIKOR and TOPSIS. European Journal of Operational Research, 156(2), 445-455. https://doi.org/10.1016/S0377-2217(03)00020-1
  36. Parivar, P., Saadatmand, M., Dehghan Manshadi, Z., Morovati Sharifabadi, A., & Malekinezhad, H. (2023). Evaluation of the effect of unsustainable urban development on water bankruptcy in arid regions using the system dynamics method: Case of Yazd, Iran. Sustainable Water Resources Management, 9(5), 166. https://doi.org/10.1007/s40899-023-00937-9
  37. Perney, M. (2025). Dynamic topology of climate risk: Urban system transformation and the operationalisation of resilience: A topological approach to climate-resilient development: Case of Mediterranean coastal cities [Doctoral dissertation, Université Gustave Eiffel; Università degli Studi di Napoli Federico II].
  38. Saatsaz, M. (2020). A historical investigation on water resources management in Iran. Environment, Development and Sustainability, 22(3), 1749-1785. https://doi.org/10.1007/s10668-018-00307-y
  39. Saaty, T. L. (2008). Decision making with the analytic hierarchy process. International Journal of Services Sciences, 1(1), 83-98.
  40. Saltelli, A., Ratto, M., Andres, T., Campolongo, F., Cariboni, J., Gatelli, D., ... & Tarantola, S. (2008). Global sensitivity analysis: The primer. John Wiley & Sons.
  41. Samarizadeh, A. A., & Labbaf Khaneiki, M. (2011). Lessons from indigenous knowledge in Qanat management. International Conference on Traditional Knowledge of Water Resources Management, Yazd. [in Persian]
  42. Tavosi, M., Vafakhah, M., Sadeghi, S. H., & Bateni, S. M. (2025). Sub-watershed prioritization based on watershed hydrological security using different multi-criteria decision-making methods. Water Resources Management, 39(1), 65.
  43. Wang, L., Bian, L., Leon, A. S., Yin, Z., & Hu, B. (2024). Integrating policy instruments for enhanced urban resilience: A machine learning and IoT-based approach to flood mitigation. Water, 16(23), 3364.
  44. Zahedi, M. J. (2007). A look at the sociological foundations of traditional irrigation systems in Iran. Payam-e Noor (Humanities), (1). [in Persian]
  45. Zhian, T., Hashemi Monfared, S. A., Rashki, M., & Azizyan, G. (2023). Appropriate wastewater treatment plant selection using G-EDAS and G-COPRAS incorporating G-AHP. Journal of Environmental Studies, 49(3), 353-372. [in Persian]
شهر آینده، اندیشه بومی
دوره 2، شماره 1
مرداد 1405
صفحه 179-196

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار