شناسایی و تحلیل ساختاری پیشران‌های مؤثر بر بلندمرتبه‌سازی در مناطق ساحلی حساس مطالعه موردی: استان مازندران

نوع مقاله : علمی - پژوهشی مستقل

نویسندگان

1 گروه برنامه‌ریزی و طراحی شهری و منطقه‌ای، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران

2 گروه برنامه‌ریزی منطقه‌ای، دانشکده شهرسازی، دانشگاه تهران، تهران، ایران

چکیده

بلندمرتبه‌سازی سوداگرانه در مناطق ساحلی حساس مازندران به چالشی جدی برای ظرفیت برد اکولوژیک و تاب‌آوری زیرساختی تبدیل‌شده است. این پدیده تحت تأثیر تقاطع سه عامل مهاجرت‌های اقلیمی، اقتصاد سیاسی فضا و الگوی تأمین مالی شهرداری‌ها تشدید شده و نیازمند تحلیل نظام‌مند است. این پژوهش با هدف اصلی شناسایی، اولویت‌بندی و تحلیل ساختاری پیشران‌های کلیدی مؤثر بر توسعه عمودی در مناطق ساحلی حساس استان مازندران با بهره‌گیری از رویکرد آینده‌پژوهی انجام‌شده است. پژوهش حاضر از نوع کاربردی و با رویکرد آمیخته کیفی و کمی است. داده‌ها از طریق بررسی اسناد فرادست و مصاحبه‌های نیمه ساختاریافته با ۱۸ خبره گردآوری و با استفاده از نرم‌افزار MAXQDA کدگذاری و تحلیل شد و روندهای کلیدی استخراج گردید. پس از شناسایی روندها، 14 پیشران کلیدی استخراج و ماتریس اثرات متقابل آن‌ها مشتمل بر ۱۹۶ رابطه بالقوه (۲۳ رابطه قوی، نرخ پرشدگی ۸۰ درصد) با استفاده از روش مدل‌سازی ساختاری در نرم‌افزار MICMAC ارزیابی و دسته‌بندی گردید. پیشران‌های استراتژیک شامل «حکمرانی و نظام کنترل توسعه شهری» (نمرة نفوذ ۲۹)، «جذابیت سرمایه‌گذاری در بازار زمین» و «تراکم توده ساختمانی»، هسته مرکزی پویایی‌های سیستم را می‌سازند. «الگوی مهاجرت‌های برون‌استانی» (نمره عدم قطعیت ۹)، «بارگذاری اکولوژیک» و «روش تأمین مالی شهرداری» در دستة اثرگذار و متغیرهای مرتبط با زیرساخت، پراکنش کالبدی (نمرة وابستگی ۲۷) و مخاطرات طبیعی در دستة پیشران‌های وابسته قرار گرفتند. خروج از این وضعیت نیازمند مداخلة یکپارچه در اقتصاد سیاسی زمین، اصلاح نظام درآمدی مدیریت شهری و انطباق ضوابط بارگذاری کالبدی با آستانه‌های بوم‌شناختی است و تمرکز صرف بر متغیرهای وابسته نتیجه‌بخش نخواهد بود.

کلیدواژه‌ها

مراجع

  1. اقتصادنیوز. (۱۴۰۵). سرعت تغییر کاربری «شمال» / آیا «مهاجرت‌های جنگی» به استان‌های شمالی به «تشدید جنگل‌داری» منجر می‌شود؟ بازیابی شده از https://www.eghtesadnews.com/بخش-اخبار-مسکن-شهری-19/776845-سرعت-تغییر-کاربری-شمال-آیا-مهاجرت-های-جنگی-به-استان-های-شمالی-به-تشدید-جنگل-خواری-منجر-می-شود
  2. Ali Asghar, P. (2021). Spatial-geographical analysis of urbanization in Iran. Humanities and Social Sciences Communications, 8(1), 63. https://doi.org/10.1057/s41599-021-00741-w
  3. Anguelov, D. (2023). Financializing urban infrastructure? The speculative state-spaces of ‘public-public partnerships’ in Jakarta. Environment and Planning A: Economy and Space, 55(2), 445-470. https://doi.org/10.1177/0308518X221135823
  4. Balsari, S., Dresser, C., & Leaning, J. (2020). Climate Change, Migration, and Civil Strife. Current Environmental Health Reports, 7(4), 404-414. https://doi.org/10.1007/s40572-020-00291-4
  5. Bashirian, F., & Rahimi, D. (2025). Air temperature change and drought effect on water tension and internal migration in Iran. Natural Hazards, 121(2), 1353-1373. https://doi.org/10.1007/s11069-024-06842-4
  6. Beswick, J., & Penny, J. (2018). Demolishing the Present to Sell off the Future? The Emergence of ‘Financialized Municipal Entrepreneurialism’ in London. International Journal of Urban and Regional Research, 42(4), 612-632. https://doi.org/10.1111/1468-2427.12612
  7. Bloom, A. (2024). Public land, value capture, and the rise of speculative urban governance in post-crisis London. Environment and Planning A: Economy and Space, 56(6), 1771-1786. https://doi.org/10.1177/0308518x231199701
  8. Chenari, H., Emami, S., Agha, F. N. J., & Khodarahmi, R. (2024). Assessing the environmental capacity of the Southern Caspian Sea for the development of agritourism with emphasis on rural areas of Guilan, Mazandaran and Golestan Provinces of Iran. Journal of Agricultural Sciences–Sri Lanka, 19(2). https://doi.org/10.4038/jas.v19i2.9652
  9. Colven, E. (2023). A political ecology of speculative urbanism: The role of financial and environmental speculation in Jakarta’s water crisis. Environment and Planning A: Economy and Space, 55(2), 490-510. https://doi.org/10.1177/0308518x221110883
  10. Dadashpoor, H., & Hasankhani, Z. (2022). Exploring patterns and consequences of land consumption in a coastal city-region. Ecological Processes, 11(1), 49. https://doi.org/10.1186/s13717-022-00391-z
  11. Dadashpoor, H., & Salarian, F. (2020). Urban sprawl on natural lands: analyzing and predicting the trend of land use changes and sprawl in Mazandaran city region, Iran. Environment, Development and Sustainability, 22(2), 593-614. https://doi.org/10.1007/s10668-018-0211-2
  12. Delgado Ramos, G. C. (2019). Real Estate Industry as an Urban Growth Machine: A Review of the Political Economy and Political Ecology of Urban Space Production in Mexico City. Sustainability, 11(7), 1980. https://doi.org/10.3390/su11071980
  13. Demirtaş-Milz, N., Memişoğlu-Gökbinar, D., Aktaş, D., & Ebe-Güzgü, P. (2024). Movement to coastal towns in Turkey: Urban rescaling, local deregulation and new prospects for the predatory construction sector. International Journal of Urban and Regional Research, 48(2), 323-340. https://doi.org/10.1111/1468-2427.13229
  14. Eghtesadnews. (2026). Rapid land-use change in northern Iran: Do war-related migrations to northern provinces intensify deforestation? [In Persian].
  15. Fauveaud, G. (2024). New-Build Speculation and the Financialization of Urban Development in the Global South: A Perspective from Phnom Penh, Cambodia. Annals of the American Association of Geographers, 114(4), 737-752. https://doi.org/10.1080/24694452.2023.2299223
  16. Firoznia, G., Anzaei, E., Roknoddin Eftekhari, A., & Pourtaheri, M. (2020). Analysis of the Spatial Planning Factors Affecting the Development Pattern of Second Home Tourism in the Forest Villages of Mazandaran Province. Journal of Research and Rural Planning, 9(2), 1-16. https://doi.org/10.22067/jrrp.v9i2.73221
  17. Gillespie, T., & Mwau, B. (2024). Road Corridors as Real Estate Frontiers: The New Urban Geographies of Rentier Capitalism in Africa. Antipode, 56(6), 2136-2156. https://doi.org/10.1111/anti.13080
  18. Godet, M. (1987). Scenarios and strategic management. Butterworths.
  19. Godet, M. (2001). Creating Futures: Scenario Planning as a Strategic Management Tool. Economica.
  20. Gutiérrez, J. (2025). Building Hype: Libertarian Cities, Fictitious Development, and Speculative Dispossession in El Salvador’s “Bitcoin City”. Antipode, 57(3), 973-995. https://doi.org/10.1111/anti.13137
  21. Harvey, D. (2010). Social justice and the city. University of Georgia Press.
  22. Kan, K. (2019). Accumulation without Dispossession? Land Commodification and Rent Extraction in Peri-urban China. International Journal of Urban and Regional Research, 43(4), 633-648. https://doi.org/10.1111/1468-2427.12746
  23. Kan, K., & Chen, X. (2021). Land speculation by villagers: Territorialities of accumulation and exclusion in peri-urban China. Cities, 119, 103394.
  24. Karami, H., Sayahnia, R., Mahmoudi, H., Azadi, H., & Salehi, S. (2023). Spatial analysis of resources and environmental carrying capacity in Iran. Natural Resources Forum, 47(1), 60-86. https://doi.org/10.1111/1477-8947.12270
  25. Khavarian-Garmsir, A. R., Pourahmad, A., Hataminejad, H., & Farhoodi, R. (2019). Climate change and environmental degradation and the drivers of migration in the context of shrinking cities: A case study of Khuzestan province, Iran. Sustainable Cities and Society, 47, 101480. https://doi.org/10.1016/j.scs.2019.101480
  26. Landis, J. R., & Koch, G. G. (1977). The measurement of observer agreement for categorical data. Biometrics, 33(1), 159-174
  27. Lee, E. S. (1966). A theory of migration. Demography, 3(1), 47-57.
  28. Lefebvre, H. (1991). The production of space. Blackwell.
  29. Logan, J. R., & Molotch, H. L. (1987). Urban Fortunes: The Political Economy of Place. University of California Press.
  30. Mianabadi, A., Davary, K., Kolahi, M., & Fisher, J. (2022). Water/climate nexus environmental rural-urban migration and coping strategies. Journal of Environmental Planning and Management, 65(5), 852-876. https://doi.org/10.1080/09640568.2021.1915259
  31. Mianabadi, A., Davary, K., Mianabadi, H., Kolahi, M., & Mostert, E. (2023). Toward the development of a conceptual framework for the complex interaction between environmental changes and rural-urban migration [Original Research]. Frontiers in Water, 5. https://doi.org/10.3389/frwa.2023.1142307
  32. Mijani, N., Shahpari Sani, D., Dastaran, M., Karimi Firozjaei, H., Argany, M., & Mahmoudian, H. (2022). Spatial modeling of migration using GIS-based multi-criteria decision analysis: A case study of Iran. Transactions in GIS, 26(2), 645-668. https://doi.org/10.1111/tgis.12873
  33. Moreno, L. (2018). Always crashing in the same city. City, 22(1), 152-168. https://doi.org/10.1080/13604813.2018.1434295
  34. Nethercote, M. (2018). Theorising vertical urbanisation. City, 22(5-6), 657-684. https://doi.org/10.1080/13604813.2018.1549832
  35. Piguet, E., Kaenzig, R., & Guélat, J. (2018). The uneven geography of research on “environmental migration”. Population and Environment, 39(4), 357-383. https://doi.org/10.1007/s11111-018-0296-4
  36. Ravenstein, E. G. (1885). The laws of migration. Journal of the Statistical Society of London, 48(2), 167-235. https://doi.org/10.2307/2979181
  37. Rolnik, R., Amadeo, C., & Rizzini Ansari, M. (2022). Territorial dispossession under financialised capitalism and its discontents: insurgent spatialities and legal forms. City, 26(5-6), 929-946. https://doi.org/10.1080/13604813.2022.2126192
  38. Sassen, S. (2001). Global cities and global city-regions: A comparison. In A. J. Scott (Ed.), Global city-regions: Trends, theory, policy (pp. 78-95). Oxford University Press.
  39. Smith, N. (1979). Toward a Theory of Gentrification A Back to the City Movement by Capital, not People. Journal of the American Planning Association, 45(4), 538-548. https://doi.org/10.1080/01944367908977002
  40. Smith, N. (1982). Gentrification and Uneven Development. Economic Geography, 58(2), 139-155. https://doi.org/10.2307/143793
  41. Torabi, Z.-A., Hall, C. M., Mokhtari Karchegani, A., & Hassani Jalilian, P. (2025). The dark side of land commodification: exploring the multidimensional conflicts in second home development in Ziarat Village, Iran. Journal of Policy Research in Tourism, Leisure and Events, 1-29. https://doi.org/10.1080/19407963.2025.2489412
  42. Vahdatifar, M., Mousavi, S.-F., Farzin, S., & Hadiani, M. O. (2025). Comprehensive Study of Climate Change Impacts on Temperature and Precipitation in East and West of Mazandaran Province in North of Iran. Water, 17(8), 1181. https://doi.org/10.3390/w17081181
  43. Zanganeh Shahraki, S., Ahmadifard, N., Farhadikhah, H., Fotouhi Mehrabani, B., Haydari, A., Abdali, Y., Abbasi Fallah, V., Farhadi, E., Cividino, S., Vinci, S., & Salvati, L. (2020). Spatial Planning, Urban Governance and the Economic Context: The Case of ‘Mehr’ Housing Plan, Iran. Land, 9(5), 169. https://doi.org/10.3390/land9050169
شهر آینده، اندیشه بومی
دوره 1، شماره 2
آبان 1404
صفحه 139-154

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار